Uygarlık Harikası Uygur Karızları

Çin’de Suyla Gelen Medeniyet
Dursun ÖZDEN (Araştırmacı yazar, Belgeselci, Şair)
Modern Seyyah, Yoleri Gezgin Derviş’inin yolu Orta Asya’ya, Çin Halk Cumhuriyeti coğrafyasına düştü. Dünyanın 99 haline tanıklık eden, belgeselci ve araştırmacı gezginyazar Dursun Özden imzasıyla; son olarak Çin Halk Cumhuriyeti’ne bağlı Sinciang-Uygur Özerk Bölgesine yaptığı gezi, araştırma ve belgesel çekimleri kapsamında; Orta Asya’da, birlikte yaşama kültürünü ve kolektif bir kamu iradesinin ürünü olan; tüm dünyada, Orta Asya ve Taklamakan Çölü’nün ortasında 6 bin yıldır hala yaşatılan Uygur Su Medeniyetini araştırdı, belgeledi ve yazdı... Daha batıda Atina, Roma, Londra ve Madrit kent devletleri yok iken; zamanımızdan 6 bin yıl önce, Tanrı Dağları’ndan başlayan ve Turfan Havzasına uzanan; Taklamakan Çölü’nün 120 metre altında ve toplam 5100 kilometreuzunluğunda KARIZ (kar izi-yeraltı su yolu) kanalları açıldı. Bir mühendislik ve matematik harikası olan bu su yapıları; Sincan Bölgesinde Turfan, Kumul, Toksun ve Kaşkar’da yaşayan ve ileri tarım-ziraat ile uğraşan Uygur-Kazak Türkleri tarafından yapıldı.

Farsça kökenli bir sözcük olan Karız: Kar izi, yer altı su yolu, lağam, kehriz, keriz, ganat,uyun, hattarat, aflaj, falaş, galeri ve tünel anlamına gelmektedir. Zamanımızdan 6 bin yılönce Orta Asya’da, Uygur Türkleri tarafından yapılan ve Bir Uygarlık Harikası olarakadlandırılan, Turfan havzasındaki Karız yer altı su kanalları sistemini ve Antik YarnazKentini inceleyen Özden, Uygar Asya ve Türk tarihine bir ışık tuttu. Ata yurdu Asya’dan,Ana vatan Anadolu’ya uzanan ve tüm anakaraları kapsayan Türk Kültürünün izlerini sürdü.Konfüçyus’tan Mevlana’ya, Atatürk’ten Mao’ya uzanan Avrasya güvenlik ve kültür kuşağıyanı sıra; Şian’dan başlayan Turfan kentinde mola veren ve İstanbul’a ulaşan Tarihi İpekYolu Projesi, günümüzde de önemini korumaktadır.

Turfan Süleymanşah Külliyesine can veren Uygur Karızları; Çin’deki ikinci büyük teknolojiharikası olarak vurgulanıyor. Ayrıca; Lut Gölü’nden sonra, dünyanın ikinci en çukur karaparçası (-154 metre) olan Ay Gölü’de bu havzada bulunmaktadır. Bu göle, eşeğine tersbinerek gelen ve yoğurt mayalayan, Çin’in Nasrettin Hocası Afandi’nin fıkraları da birbaşka kültürel mirasın canlı tanıklarıdır...

İnsanlığın yarattığı en eski uygarlık miraslarından biri olan Karızlar; Batı merkezliaraştırmacıların ve tarihçilerin, Asya Kültürü üzerine yaptığı standart ve stratejik yalanlarını,saptırmalarını ve küresel tezlerini çürütüyor.Bu bulgular Türklerin; kara kıl çadırlarda yaşayan, göçebe, çoban, cengaver, barbar, cahil,geri ve ilkel topluluklar olmadığını gösteriyor. Aksine, daha Batıda Atina, Isparta ve Roma Kent devletleri yokken, Uygur Türklerinin; yerleşik kent kültüründe, İpek Yolu üzerindekiticarette, sanatta ve ziraatçılıkta ileri deneyimlere sahip oldukları ortaya çıktı. Rus, Çin, Uygur, Türk ve bazı Batılı bilim adamlarının son dönem çalışmaları sonunda; Asya halklarının tüm farklılıklarına karşın, Batıdan daha eski ve köklü uygarlıklara sahip oldukları, köklü ve sürekli devlet geleneki, güçlü ordu ve kolektif irade ile Karız gerçeğinde somutlanan birlikte yaşama kültürünü özümsedikleri belgeleniyor. Çin-Uygur/Sinciang Bölgesi dışında İran, Irak, Afganistan, Türkmenistan, Kazakistan, Azerbaycan, Ürdün, Umman, Suriye, Yemen, Suudi Arabistan, Cezayir, Orta ve Doğu

Avrupa, İspanya, Latin Amerika, Kuzey Amerika ve Anadolu (Van, Hasankeyf, Urfa,Kemaliye, Gümüşhane, Bayburt, Tarsus, Niğde, Konya, Karaman, Mersin, Adana,Osmaniye, Erzurum, Amasya, Tokat, Malatya, Antalya, Muğla, Aydın, Denizli, İzmir,Bergama, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ, İstanbul ve Kocaeli) de Karız-Keriz-Kehriz-Kerhizbulunmaktadır. (Anadolu Karızları, dünyanın en eski (MÖ:11000) su medeniyeti olduğunuda belgeledik. (Urfa Göbeklitepe’de.)Sinciang-Uygur Özerk Cumhuriyeti topraklarında bulunan Turfan, Kumul, Hami veToksun bölgelerindeki tarihi Karız yer altı su kanalları hala çalışıyor. Taklamakan Çölü’nünortasındaki bu yeşil havzalara Karız su kanalları yaşam veriyor. Binlerce yıldır süren ileri ziraat uygulaması, yerleşik yaşam kaynağı. Karızların yapılış ve bu güne gelişi ise, bir teknoloji harikası. Özellikle o dönemin koşullarında, kazma tekniği ve yer altında yön bulma yöntemleri, bu işin gizemini ve uygarlık harikası özelliğini vurguluyor. Karız sularının getirilmesi, paylaşımı ve korunması, bir özgün üretim ilişkisini, bir kolektif yaşam kültürünü oluşturuyor. Arap harfleriyle yazan ve Uygur Türkçesiyle anlaşan Müslüman Karızcılar, modern camilerde ibadet yapıyor ve kendi Ata gelenek ve göreneklerini sürdürüyor. Bölgede yaşayan Uygurlar, Kazaklar, Dangxianglar, Kırgızlar, Salurlar, Tuvalar, Altaylılar,Salalar, Tatarlar, Özbekler, Xibolar, Ruslar ve Çinliler; Müslüman, Budist, Hıristiyan ve öteki inanca mensup komşularıyla gül gibi geçiniyorlar. Bölgede yaşayan tüm halklar düğün, bayram, ölüm, hasat, üretim ve yaşamın her alanında dayanışma içindeler. Bölgede en köklü kültüre sahip olan Uygur Türkleri, 13 milyon nüfusu ile birlikte yaşamın mayasıözelliğinde. Uygurların kullandıkları sözcük ve deyimlerin çoğu Anadolu Türkçesi olup, anlaşılıyor. Karızcı Uygurlar, kız çocukları doğduğunda isimlerini sonuna gül eki koyuyorlar.

Badegül, Arzugül, Ayşegül... gibi. Erkek çocuklara ise can eki konuyor. Tursuncan,
Mehmetcan, Alican... gibi.

Uygurlar, haftalık iş ve dost toplantılarına cem diyorlar. Cem sonrası, sokak ve caddelerde kurulan açık hava lokantalarındaki sazlı-sözlü eğlence toplantılarında Ejderha dansı,Şaman dansı yapıyor ve Semah dönüyorlar. Anadolu’daki Bektaşi kültürünün kaynağı,Orta Asya mı? Ayrıca, Bayburt ve Gümüşhane Karız-Kehrizlerini inceleyen ünlü İtalyangezgin Marco Polo, Uygur Karızlarını görünce oldukça etkilenmişti. Uygurların yıllardıryedikleri hamurdan ince ip şeklinde kesilerek yapılan erişteden esinlenip, ülkesinedöndüğünde İtalyanların meşhur spagetti makarna yemeğinin kaynağı da burasıdır.Asya’nın merkezi de burada. Uygur-Sinciang Bölgesindeki Yunfinşan kasabasındabulunan bir yerin, Asya’nın coğrafi merkezi olduğu ve (x,y,z) koordinatlarının (0) olduğubilinmektedir. Burada, Türkiye başta olmak üzere, tüm Asya ülkelerinin anıtıbulunmaktadır.

Ayrıca, Lübnan’da bulunan Lüt Gölünden sonra, dünyanın en büyük ve enderin kara parçası olan ve Çinin en büyük tuz gereksinimini karşılayan Aydınlık Göl – AyGölü-Ateş Gölü (-154 m) çevresinde, Ağustos ortalarında (+83) sıcaklık olmaktadır. Biryarımadayı andıran Antik Yarnaz Kenti ise, MÖ 460’da yapılmış olup, Turfan havzasında veİpek Yolu üzerinde, mimari dokusu ve kentsel yaşam özellikleri bakımından özgün olup,araştırmacılara kaynak teşkil etmektedir. Turfan’da bulunan Süleyman Şah ve Tursun HanMedresesi görülmeye değer tarihi güzellikte olup, Turfan’nın kuzey batısında bulunan KarızCenneti Müzesi; üzüm bağları, dut ağaçları, sebze ve meyvelerin arasında tam bir cennetgörünümündedir.

Geleneksel giysileri içinde hoş hoş gülen Karızcı Uygur güzeli badem gözlü Badegülünelinden soğuk üzüm suyu, Kazak Türklerinin yaşadığı Altay Dağı’nda beslenen atlarınsütünden yapılan kımız ya da karız şarabı içmek, unutulmayan bir nostaljiye dönüşür... AdıAnkaracan olan 7 yaşındaki Son Karızcı çocuğun sattığı hediyelik eşyalardan da almayıunutmayın...

Bir yanda, 5565 metre yüksekliğindeki karla kaplı Tanrı Dağları, diğer yanda +48 derecedeve çöl koşullarında Karız sularıyla erken-turfanda (Turfan adı buradan gelmektedir)beslenen sebze ve meyvelerin dayanıklılığı, besin değeri, mineral zenginliği, bereketi veinsanlara bir yaşam sunması açısından daha bir önem kazanıyor. Kullanılan Karızlarınsayısı 1950’de 1800 iken, günümüzde 600’e kadar düşmüştür. Bölgede yaptığımaraştırmalar sırasında, her yıl 23 Karız kanalının yok olduğunu vurgulayan uzmanlar veüreticiler endişelerini dile getirdi. Giderek yok olan Karızları kurtarma ve yaşatmaçalışmaları için Çin Merkezi Hükümeti, Turfan Karız Araştırma Enstitüsü’ne 8 milyondolarlık bir ödenek göndermiş. Oldukça yetersiz. İnsanlığın ortak mirası olan Karızlarınkurtarılması için, UNESCO’ya bağlı Dünya Miras Şehirleri Organizasyonu (OWHC) veAvrasya Miras Şehirleri Koordinatörlüğü devreye girmeli ve Turfan Bölgesi KarızlarınıKurtarma Projelerine destek olmalıdır.

Eğer önlem alınmaz ise, 25 yıl sonra Turfan Karızları tarihe gömülecektir.Öte yandan, 1991’de başlayıp 2000’de sonuçlanan ve bilim adamlarından Çinli TürkologProf. Dr. Zhang Dingjing, araştırmacı David Levis Wiliams, Dr. Gafur Tolmbök, arkeologJean Paul Roux ve bazı Rus antropologların araştırmaları neticesinde; Orta Asya’dauygarlık yaratan Türklerin tarihi ve zengin kültürel yaşamı hakkındaki yeni başka belgelerde bulundu. Tanrı Dağları’nın batısında, Kırgızistan topraklarında bulunan TarkanaVadisi’ndeki Saymalıtaş kaya resimleri bunlardan biri.

Deniz seviyesinden 3500 metre yükseklikte, MÖ 4000’de Şaman (Kam) Türkler tarafındanyapıldığı belgelenen kaya resimleri, insanlık tarihine ışık tutuyor. Bu resimlerde; Şamaninancına özgün figürler, çift geyik tarafından çekilen tekerlekli araba, Büyük Ayı TakımYıldızı, Kam dansı yapan Şifacı Şaman Ana, Gök Tanrı Umay’a yakaran kuyruklu insanlar,yılan başlı gamalı haç, çeşitli hayvan figürleri, cinsel öğeler, uzay haritası, avcılık,hayvancılık ve tarımla uğraşan insanlar ve başka yüzlerce resimden oluşan desenler, budöneme ışık tutmaktadır. Bu kaynak bulgular; Pekin, Şian, Urumçi, Turfan, Hami, Kaşgar,Semerkant, Almatı, Bişkek, Aşkabat, Altay, Kızıl, Kazan, Ufa, Yakutsky, Bakü, Arizona,Meksiko, Santiago, Lima müzelerinde sergilenen tarihi bulguların yanı sıra; Çin Uygarlıktarihi, Manas Destanı, Orhun Yazıtları, Dede Korkut Kitabesi ve Göktürk Tarihi gibikaynaklardaki bilgi ve belgelerle örtüşüyor. Kökü binlerce yıl eskilere dayanan ve tarihizengin mirasımız olan Türk Kültürü doğru algılanmalıdır.

Bulunan yeni su medeniyeti
belgeleri ile Asya ve Türklerin tarihi yeniden yazılmalıdır. Öte yandan, Turfan karızlarınıdünya ve Türkiye gündemine taşımaktan mutluluklar duydum. İran Ganatları, AzerbaycanKehrizleri, Arabistan Uyunları, Umman Aflajları, Cezayir Hataratları ve Anadolu Karızlarınıda yerinde inceledim ve belgeseller çektim. Anadolu Karızlarını “Anadolu Su Medeniyetibaşlığında 13 bölüm olarak ve Mekke Su Yolları ile 7 bölüm Kutsal Su Zemzem belgeseliniTRT Belgesel Kanal için yazdım, belgeseller çektim. TC Kültür ve Turizm Bakanlığı ve ÇinKarız Araştırma Enstitüsü adına “Uygur Karızları” belgeseli büyük yankı uyandırdı. Ayrıcabu konuda yayınlanmış 4 kitabımda bulunmaktadır. Çeşitli gazete, dergi, internet ortamı veTV kanallarında yayınlanan bu çalışmalarım, Çin-Türkiye arasında barış ve dostluğunörülmesine katkı sağladığı inancındayım. Gittiğim 99 ülkede ve UNESCO-IHP Dünya SuForumlarında yaptığım sunumlar ile de bu medeniyet-kültür eserlerini tanıtmaktayım...Konfiçyus’tan Mevlana’ya, Atatürk’ten Mao’ya uzanan kültür köprüsü üzerinde yürümeyedevam... 4 kez gittiğim Çin’de; “Ben Çin’in Atatürk’üyüm” diyen Mao Ze Tung ülkesiolan Çin Halk Cumhuriyeti okullarında, 1949’dan bu yana hala okutulan Yakın Çağ DersKitabı kapağında ve içinde, Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Devrimleri okutulmaktadır. Bunuda belgeledim.

Batı merkezli kaynaklardan beslenen araştırmacılar, kendi özlerine dönmeli ve insanlığınortak zengin kültürel mirası olan tarihi bulgularla, geçmişi nesnel be doğru yorumlamalı vede geleceğe sağlıklı bilgiler ışığında, kolektif miraslar bırakmalıdır. Pek çok kaynak;bağımsızlık savaşı veren mazlum ulusların esin kaynağı ve önderi Mustafa KemalAtatürk’ün araştırdığı, batık kıta Atlantis (Mu)’nun izini sürmek, insanlık tarihinin yenidenyazılmasına kaynak olacak bulgu ve belgeleri adres göstermektedir. Yaşam kaynağımızsuyun kullanım bilinci ile donanmalıyız. Geleceğimizi tehdit eden suyun stratejik öneminikavramalıyız. İnsan eliyle yaratılan çevre felaketleri, ekolojik denge bozukluğu, aşırı lüks vedoyumsuz tüketim alışkanlığı gibi olumsuz gidişat, su kültürünün önemini anımsatıyor.İnsanoğlu binlerce yıl önce su başını yurt tutmuş. Suyun olmadığı yerlere de çokuzaklardan, yerin altından ve üstünden kanallar, kemerler ve karızlarla tarım ve yaşamalanlarına su getirmişler. Nesillerini ve yaşamsal kültürlerini bu güne kadar taşımışlar.Uygur Karızları örneğinden de anlaşılacağı gibi; nice uygarlıklara kaynak olan tarihi suyapıları, geçmişte olduğu gibi gelecekte de alternatif çözüm olarak görünüyor. Tüm buolumsuz koşullarda çözüm yerin altında, karız su kanallar sistemindedir.Turfan Karız Cenneti bereketinde, su gibi aziz olmanın tam zamanı...

Kaynakça:
- Uygur Karızlarına Yolculuk, Dursun Özden, Kaynak Yayınları, Ocak 2206,
- Turfan Karız Cenneti, Dursun Özden, Yoleri Yayınları, Haziran 2010,
- Uygur Karızları (Belgesel film), Dursun Özden, Sinema Genel Müdürlüğü, 2009,
- Uygarlık Harikası Uygur Karızları / Dursun Özden, Kategori Yayınları, Mart 2017.
- www.dursunozden.com.tr
- NOT: Fotoğraflar, Dursun Özden Arşivinden.